Bir Filozof, Bir Kulübe ve Yanlış Düğmeden Başlayan Bir Yolculuk

Sevgili okurlarım, İbrahim Kalın’ın Heidegger’in Kulübesine Yolculuk adlı yeni kitabını okurken, bir eseri değerlendirirken nasıl bir sistematik izlediğimden ve nelere dikkat ettiğimden biraz söz etmek istiyorum. Felsefeye, edebiyata, sosyolojiye, tarihe, antropolojiye, mantığa ve psikolojiye olan merakım her zaman güçlüydü. Bu merak, zaman içinde bu alanlarda birbirinden kopuk değil; aksine birbiriyle bütünleşik biçimde derinleşmeme yol açtı. Benim için bir metni anlamak, yalnızca cümleleri çözmek değil; onu ortaya çıkaran çağın siyasal, kültürel ve toplumsal akışını da okumaktır. Mantık olmadan felsefe nasıl kurulamazsa, dönemin tarihsel ve sosyolojik bağlamı hesaba katılmadan da hiçbir düşünce bütüne ulaşamaz; eksik, hatta yanıltıcı olur.

Heidegger’in Kulübesine Yolculuk kitabının tanıtım bülteninin bir kısmında şöyle denmiş:

“Bu eserin hikâyesi yazarın Heidegger’in kulübesini ziyaret etmesiyle başlıyor. Kara Orman’ın eşsiz tabiatıyla bütünleşen bu kulübede yazar, Heidegger’le derin bir sohbete koyuluyor. Onu kimi zaman Nesimî’nin, Yunus Emre’nin, Âşık Veysel’in meclisine davet ediyor, kimi zaman da Molla Sadra ile yüzleştiriyor. Böylece Batı ve Doğu düşünceleri arasında felsefi bir temas alanı açılıyor ve farklı ufukların birbirini nasıl beslediğine tanık oluyoruz…”

Bu metinde beni en çok çeken, Heidegger, Nesimî, Yunus Emre ve Âşık Veysel’in sanki aynı mecliste toplanıp “Varlık” ve “idrak” üzerine konuştukları bir felsefi okuma ile, Sayın Kalın’ın kendi varlık ve idrak yolculuğunun kişisel ama aynı zamanda paylaşılabilir kesitlerini sunmasına imkân verecek bir kitapla karşılaşacağıma dair duyduğum heyecandı. Ardından şu cümle bana fazlasıyla iddialı geldi:

“Modern insanın varoluş krizine ışık tutarak modern tekno-medeniyetin Varlık’ı nasıl araçsallaştırdığını gözler önüne seren… çarenin saf düşünce ve sahih tefekkürde olduğunu gösteren…”

Gerçekten Kalın, modern insanın krizine ışık tutan bir eser mi yazmıştı? “Saf düşünce” ve “sahih tefekkür” modern insanın krizine çare miydi? Cevap bu kadar net miydi? Ve en önemlisi: Bu iddia edilen şey felsefi miydi?

İşte bu duygularla başladım okumaya.

Kitap dokuz bölümden oluşuyor. Kalın’ın Heidegger’in Kulübesine Yolculuk kitabının içerik dizisi ilk bakışta bir düşünsel yolculuğun adımları gibi görünse de, başlıklar dikkatle incelendiğinde bende daha baştan bir yapısal tutarsızlık ve kavramsal belirsizlik yarattı. Başlıkların dili, üç ayrı epistemolojik geleneğin birbirine eklemlendiği hissini verdi:

• Heidegger’in fenomenolojik–ontolojik yaklaşımı,

• İslam tasavvufunun sezgisel ve tefekkür merkezli dili,

• Halk irfanı ve yerel kültürel kavramlar.

Bu üç alan kendi içlerinde zengin olsa da aynı düzlemde buluşmaları metodolojik olarak oldukça zordur. Bu kitapta başlıklar aracılığıyla yapılan şey, bu farklı gelenekleri bir “sohbet meclisi”ne toplamak gibi görünse de, felsefi açıdan bakıldığında ortak bir kavramsal zemin yaratılmadığı için her başlık kendi yönüne doğru çekilebilir. Doğrusu, bu “çekilme” riskine ilk baştan kapılma endişesi duymadım desem yalan olur.

1. Bölüm: Altı Çarpı Yedi (s. 7–24)

Kitabın birinci bölümü, başlığıyla birlikte ilk bakışta basit bir bilgi verir: Heidegger’in kulübesi 6×7 metredir. Fakat girişte görüyoruz ki Kalın bu mekânsal ölçüyü sıradan bir teknik detay olarak değil, düşüncenin mekânı üzerine inşa edilen bir metafor olarak kullanmak istiyor. Bu girişte ilk gözüme çarpan, kulübenin 1922’de inşa edilmiş olmasıydı. Bu tarih, kitabın ilerleyen bölümlerinde tekrar karşıma çıktığından bir kenara not ettim.

Metnin ilk sayfalarında üç unsur belirginleşiyor:

• Kulübenin fiziksel özellikleri,

• Kalın’ın bu mekânı bir tür “ruhsal keşif alanı”na dönüştürmesi,

• Modernitenin ve Batı dünyasının unuttuğu “Varlık meselesi”nin tartışmaya açılacağı iddiası.

Bu bölüm, benim açımdan Heidegger’ın felsefesine değinilirken aslında Kalın’ın kendi içsel arayışını merkeze alan bir “ziyaretname” gibi açılıyor. Kulübe, Heidegger’in “yer-inşa” (Bauen–Wohnen–Denken) fikrinin sıradan bir uygulama alanıdır. Kalın ise aynı kulübeyi:

• “varlığın nefes aldığı yer”,

• “zihnin kıblesi”,

• “ruhun genişlediği mekân”,

• “tefekkürün mekânı”

gibi ifadelerle kutsuyor.

Bu noktada felsefi yöntem kayıyor; fenomenolojik bir mekân tanımı tasavvufî bir mekâna dönüşüyor.

Heidegger’in Bauen – Wohnen – Denken üçlemesi genelde “yapmak – ikamet etmek – düşünmek” diye çevrilir ama bu çeviri, kelimelerin teknik anlamlarını tam karşılamaz. En basit şekliyle özetlemek gerekirse:

• Bauen: “varlığa yer açan bir ikamet etme biçimi”dir — bina yapmak değil, dünyada yer kurmaktır.

• Wohnen: Barınmak değil; dünyada huzur içinde, yerleşik bir varlık olarak bulunmaktır.

• Denken: Salt zihinsel faaliyet değil; Varlık’ın çağrısına kulak vermektir.

Bölümde dikkatimi çeken bir diğer konu da Kalın’ın “köylü”ye yüklediği romantik anlam. Köylü:

• “hakikatin ham temsilcisi”,

• “varlığın farkında olan insan”,

• “hesapsız, saf, alçakgönüllü kişi”

olarak idealize ediliyor. Bu romantizm, 19. yüzyıl Volksgeist geleneğini andırıyor. Heidegger köylüyü sever ama bunu felsefi bir gerekçeye değil, yaşam pratiğinin açıklığına dayandırır.

Kalın ise bunu neredeyse “Köylüler üniversiteden daha hakiki düşünür” noktasına taşıyor. Bu söylem modern düşünceyi geriye doğru sığlaştırır.

Bir başka mesele de Kalın’ın, Heidegger’in Varlık düşüncesini tasavvufî bir varlık metafiziğiyle özdeşleştirmesi. Heidegger’in “Varlık”ı teolojik değildir.Kalın’ın “Varlık”ı ise teolojik, duygusal ve metafiziktir.

Dolayısıyla Batı ve Doğu arasında kurduğu köprü, daha çok “İslam filozofu” tavrıyla kurulmuş bir köprüdür.

Bölüm boyunca:

• Necip Fazıl’dan şiir,

• Nesimî’den beyitler,

• doğa betimlemeleri,

• mecazlar,

• duygusal tonlar

felsefi analizden çok kültürel-şiirsel bir atmosfer oluşturuyor.

Sonuç olarak Altı Çarpı Yedi, Heidegger’in kulübesinin gerçek boyutundan yola çıkmasına rağmen, felsefi bir mekân analizinden çok tasavvufî bir “mekânın kutsanması” anlatısına dönüşüyor. Kalın’ın dili bireysel bir hac yolculuğu gibi ilerliyor; kulübe fenomenolojik bir yer olmaktan çıkıp bir tür manevî tekkeye evriliyor. Heidegger’in Varlık kavramı tasavvufî bir metafiziğe çevriliyor; köylü romantizmi ve şiirsel alıntılar birleşince felsefi derinlik değil, kültürel bir atmosfer ağırlık kazanıyor.

Kitabın birinci bölümü ile ilgili düşüncelerimi sizlerle paylaştım. İlerleyen bölümlerde neden sıkıldığımı, kendi varlık ve öz yolculuğumla ilgili aradığım tonu neden bulamadığımı anlatacağım. Bir Türk olarak, Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olarak özümüze ve varlığımıza dair soruların bu kitapta karşılığını bulamadım. En önemlisi, Kalın’ın Doğu–Batı felsefe ayrımıyla kurduğu şablon ilk bakışta derin bir metafizik tartışması gibi görünse de temelden sorunlu bir çerçeveye dayanıyor. Çünkü Kalın’ın “Doğu” dediği şey, esasen İslam sonrası düşünce geleneğinin dar bir kesitidir; Hint’in binlerce yıllık Brahmanik metafiziğini, Çin’in Taoist–Konfüçyüsçü etik evrenini, Mezopotamya’nın ontolojik mirasını ve Türk Orhun geleneğinin gök-merkezli İslamdan bile çok öncesi tek tanrılı dini Tengriciliğin kozmolojisini bu kategorinin dışında bırakmakta. “Batı”yı ise Antik Yunan’dan modern fenomenolojiye uzanan tek çizgisel bir rota gibi sunarak, kendi içinde onlarca karşıt ekole bölünmüş bir düşünce coğrafyasını tek renge indirgemek olur.

Dolayısıyla varlık ve oluş sorularını bu iki kısıtlı kategori üzerinden okumaya başlamak, daha en baştan gömleği yanlış düğmeden iliklemek demektir. Bir sonraki bölümde görüşmek üzere..Kitabın ikinci bölümünün başlığı : KÖYDE FELSEFE YAPILIR MI

Takip etmeyi unutmayınız. Kalın'ın Heidegger'in Kulübesine yolcuğundan çok daha fazlasını benim bu yazı dizimde bulacaksınız.