İbrahim Kalın'ın Kitabında Aradığım Soru "Türkiye Neden Tökezliyor"
- 18 Kas 2025
- 5 dakikada okunur
Sevgili okurlarım, dünkü dizi yazım az okunmuş sanki... Oysa o yazımda kitaptan yola çıkıp Türkiye'nin yolculuğunda, Türkiye'yi tökezleten nedenleri daha edebi, felsefi, bilimsel irdelememiz mümkün oluyor. Tavsiyem odur ki, İbrahim Kalın'ın " Heidegger'ın Kulübesine Yolculuk" kitabının analizini yaptığım yazı dizimi en başından eksiksiz okuyunuz. Yazı dizimde sadece bir kitap analizi, eleştirisi yok, çok daha güçlü, anlamlı, önemli bir yazı bütünlüğü var.
Bu sabah, Instagramda Sayın Ümit Özdağın paylaştığı "Halil Konakçı" yorumu ile karşılaştım. Sayın Özdağ takdir ettiğim bir akademisyen ve bilgi birikimi son derece dolu dolu bir insan. Sayın Özdağ elbette Halil Konakçıyı muhattap alacak biri değil, ancak Özdağ, Halil Konakçının bir vaazında " Bir Müslümanın ana dili Arapçadır, sonra ikinci dili yaşadığı ülkenin dili olabilir" ifadelerinin altında yatan temel nedeni bildiğinden, milletimizi, devletimizi bu kişilere karşı uyarıyor. Çok da haklı bir uyarı. Bu Halil Konakçı denilen şahıs bir devlet memuru, Diyanet İşleri Başkanlığında görevli. İmamlık, Vaizlik yapmakta ve Diyanet İşlerine bağlı çeşitli camilerde görevlendirilmiş bir kişi. Cumhuriyete, Atatürk'e, Laiklere düşman bir insan. Dahası vaazlarında "halkı kin ve nefrete sürekleyecek " mahiyette konuşmalar yapmaktadır. Milli güvenliğimize ve Anayasamıza karşı bu kadar rahat konuşmalar yapabilmesi devlet kurumlarının geldiği noktayı göstermektedir. Türkiye'de laik demokratik sosyal hukuk Türkiyesinin anayasası mı değişmiştir. Daha doğrusu, Anayasamızın ilk dört maddesinden biri olan Türkiye Cumhuriyetinin dili Türkçedir ilkesi ve yasasına böylesine aykırı ifadeleri bu kişi nasıl rahatlıkla söyleyebilmektedir? Yoksa kendisi aslında tam da bunun için "görevlendirilmiş" bir kişi midir? İşte bu soruyu sorması gereken, Anayasamızı korumakla görevli Kurumlarımızın en başında gelen Milli İstihbarat Teşkilatı Başkanlığıdır. Laik, demokratik, sosyal, hukuk Türkiye Cumhuriyetini ve onun milli dilini, bayrağını korumakla görevlidir.
Ve Sayın Kalın salt bir akademisyen, felsefeci, düşünür, şair, yazar değil çok daha önemlisi MİT Başkanıdır. Bu girişi yaptıktan sonra gelin Sayın Kalın'ın kitabının "VARIP GELDİM BİR ORTA YOLA" başlıklı 3.bölümünün bende yarattığı duyguya, düşüncelere:
Atatürk- Heidegger – Kalın – Konakçı Arasında Felsefi Bir Yolculuk
Sayın Kalın'ın, “VARIP GELDİM BİR ORTA YERE” bölümü bende " Tasavvufi Bir Ontolojinin İnşası" izlenimi yarattı. Aslına bakarsanız bu bölümün başlığı bile felsefi niyeti açıklamaya yetiyor:
“Varıp geldim bir orta yere.”
Bu ifade:
Yunus Emre’nin “orta yer” metaforu,
tasavvuftaki hakikat-merkezi anlayışı,
insanın kendini varlığın tam merkezinde bulmasıile doğrudan ilişkilidir.
Oysa Heidegger’de “orta yer” (Da-sein):
coğrafi değil,
mistik değil,
kozmik değil,
zamansal-ontolojik bir açıklıktır.
Kalın ise Heidegger’in bu mekansal açıklığını İslam teolojisinin “hakikat dairesi” ile örtüştürmekte.
Bölümdeki temel yapıyı şöyle özetleyebiliriz:
1. Varlık → Mahiyet → Tecelli Zinciri (İbn Arabî – Molla Sadrâ etkisi)
Bu bölümde bazı cisimler metaforik olarak yer almakta. Ağaç, gök, vs gibi.
Bu bölümdeki Kalın’ın ağaç metaforubize şunu söylüyor:
Tek tek ağaçlar → tecelli
Ağaçların mahiyeti → evrensel hakikat
Bu hakikat → Varlık’ın kendisidir
Bu yapı %100 tasavvufi bir ontolojidir. Heidegger böyle bir “mahiyet – tecelli” dili kullanmaz.
2. Dasein → İnsan-ı Kâmil’e Dönüşüyor
Heidegger’de Dasein:
yalnız,
kaygılı,
ölümlü,
fırlatılmıştır.
Kalın’da insan:
varlığın bekçisi,
hakikatin şahidi,
tecelliye açık olan,
varlığın sesini duyan
bir figür hâline gelmekte.
Bu, ontolojik değil, irfanî bir insan tasavvurudur.
3. Hakikat = “Bulmak, buluşmak, varmak” döngüsü
Kalın:
Türkçede “varlık” → “varmak”
Arapçada “vücud” → “bulmak”
diyerek dil etimolojisinden ontoloji kurmuş.
Kitapta düşünmek, düşünce, mekan, zaman nasıl irdeleniyorsa, "dil" meselesi de detaylı ve önemli bir yer alıyor.
Bu yöntem kelam geleneğine özgüdür; Heidegger’de "kelam" elbette yoktur.
Kalın acaba bu bölümde veya kitapta veya yaşamında bir "orta yol" arıyor mudur?
Bu bölümde vurgu "Dilin yetersizliği" üzerinedir . Bu da Tasavvuf epistemolojisidir.
Heidegger:“Dil varlığın evidir.”
Kalın:“Kelimeler hakikati taşıyamaz. Sükût gerekir.” daha çok İbn Arabî çizgisidir.
5. “Orta yer” = kozmik açıklığa mı ifade ediyor?
Kalın: “İnsan diğer varlıklarla birlikte varlık dairesinin içinde yer alır.” diyor, oysa Heidegger’de böyle bir kozmik daire yoktur. Bu tamamen vahdet-i vücûd metaforundan sanki gelmiş gibi. Kalın’ın üçüncü bölümde kurduğu ontolojik dil, felsefi olarak Heidegger’e değil, İbn Arabî – Sadreddin Konevî – Molla Sadrâ çizgisindeki varlık anlayışına yaslanıyor. Bu çizgiye İslam düşüncesinde vahdet-i vücûd denir. Biliyorum birçok okuruma göre bu kavramlar yorucu, sıkıcı gelmekte. Ama kitabı anlamak, İbrahim Kalını anlamaktır. İbrahim Kalını anlamak, bu günkü bürokratik aklı anlamaktır. O yüzden sıkılmayın, biraz derinleşelim birlikte:
1) Vahdet = BirlikVücûd = Varlık
Yani “varlığın birliği” demektir.
Ama bu birlik şöyle bir birlik değildir:
“Her şey Allah’tır” iddiası
“Evren Tanrı’nın kendisidir” iddiası. Bu yanlış bir popüler yorumdur. Gerçek anlamı çok daha rafinedir. İşte Kalın'ın referans aldığı İbn Arabî’ye göre:
“Gerçek var olan tek bir Varlık vardır. Bizim gördüklerimiz O’nun tecellileridir.” der
Bu görüşe göre:
Ağaç → bir tecellidir
Deniz → bir tecellidir
İnsan → bir tecellidir
Yani evrende gördüğümüz her şey hakiki varlığın farklı görünüşleridir.
Bu yüzden:Çokluk, görünen çokluktur. Hakikat ise birdir. Tektir.
6. Yaratılış metafiziği: “Ol” emri
Metnin sonundaki vurgu: “Ol! der ve olur.” Heidegger’in Kulübesinden yola çıkan Kalın, Kur’ana varır.
Bu Bölümün Genel Değerlendirmesi Kalın’ın üçüncü bölümü, Heideggerci fenomenolojiden çok tasavvufî varlık metafiziğinin yeniden yorumlanmasıdır.
Kuvvetli bir edebi-dilsel atmosfer var, fakat felsefi disiplin açısından:
kavramsal alanlar karışıyor,
yöntembilimsel zemin bulanıklaşıyor,
fenomenoloji → irfan epistemolojisine kayıyor,
ontolojik analiz → teolojik yoruma dönüşüyor.
İbrahim Kalın: Metafizik, Gelenek ve Modernliğin Ontolojik Eleştirisi
Felsefi Arayış ve Hikmet Geleneği
Bu bölümde, İbrahim Kalın’ın düşüncesi, iki dünyayı birleştirmeye çalışan metafizik bir sentezdir aslında. Varıp geldiği yer orta yol mudur, yoksa "tek doğru mu"
Neden mi bu soruyu sordum?
Kaynakları baktım
Molla Sadra (varlık metafiziği)
İbn Arabî (vahdet-i vücûd)
Heidegger (varlık – teknik – modernlik eleştirisi)
Geleneksel İslam hikmeti
Osmanlı düşünce dünyası
Yaklaşımına baktım
Kalın modernliği reddetmez; fakat modernliğin:
anlamı,
kökü,
gelenekle bağı kopardığını bana anlatmış. Ve onun Heidegger okuması, sadece “anlam kaybına karşı hikmet arayışı” mı dır?
Peki, kitabı okurken neden "Atatürk- Heidegger – Kalın – Konakçı Arasında Felsefi Bir Yolculuk" yaptım?
Açıklayım,
İster istemez modern Türkiye'nin kurucu iradesinin felsefesi aklıma geldi. "Kurucu İrade" dediğimizde ilk akla gelen ise Ulu Önder Başkumandan Gazi Mustafa Kemal akla gelmekte.
Cumhuriyet’in kurucu aklı, yalnızca bir siyasi liderliğin değil, aynı zamanda güçlü bir felsefi temelin ürünüdür. Mustafa Kemal Atatürk’ün düşün dünyasını belirleyen iki unsur öne çıkar:
Aydınlanma felsefesi
Türk kültürünün tarihsel zihniyet yapılarını modern bir yorumla yeniden inşası
Bu iki damar, özellikle Atatürk’ün dil, devlet, millet ve kültür konularında geliştirdiği bütüncül düşünce sisteminde birleşir.
Atatürk’ün Türk Felsefe Dünyasına Bakışını anlamadan bu gün, "bunca badireye rağmen neden hala Türkiye Cumhuriyeti, yalpalamakta olsa bile, ayakta" sorusuna doğru cevap veremeyiz.
Atatürk’ün yazdığı, not aldığı defterlerinde (çoğu TDK, TDK arşivlerinde bulunmaktadır). ( Umarım hala arşivlerdedir)
Atatürk'ün, Türk felsefi geleneğine dair üç büyük tespiti vardır:
1. Türk düşüncesinin kökleri Göktürk yazıtlarına dayanır
Göktürk siyasal ve etik felsefesi:
Bilgelik
Erdem
Adalet
Halk–devlet karşılıklı sorumluluğu
Atatürk, Türk düşünce tarihinin “hakikat kaynağını” burada bulur (TTK Orhun defterleri, 1930).
2. Türk töresi, çağdaş cumhuriyetle uyumludur
Bu çok önemli bir argümandır.
Atatürk’e göre:
Töre → toplum sözleşmesinin ilkel formudur
Kurultay → meclisin öncülüdür
Kut inancı → meşruiyet teorisidir
Bu nedenle Cumhuriyet “yabancı bir rejim” değil, Türk tarihinin modern formudur (Atatürk, Medeni Bilgiler Defteri, 1929).
3. Türk felsefesi = özgürlük + akıl + vatan kavramlarının bileşimi
Atatürk, Türk düşünce mirasını üç sözcükte özetler:
Hürriyet (Orhun yazıtları – “Türk halkı özgür olmazsa devlet yaşayamaz”)
Akıl (Aydınlanma etkisi – bilimin rehberliği)
Vatan (Modern millet kavramı)
Bu üçlü, Cumhuriyet’in etik–siyasal mimarisi için temel teşkil eder.
ve Dil bu sistemde:
düşüncenin aracı,
milletin hafızası,
bilimin üretim zemini,
ulusal birliğin temeli olarak merkezi konumdadır.
İşte Kurucu İrademizin en başı olan Atatürk'ün, Türkiyesi ile, Heidegger'in felsefi farkları, İbrahim Kalın'ın felsefi temelleri ile farkları ve Diyanet İleri Başkanlığında görevli bir imamın Halil Konakçının farkı...
Allah bizi Halil Konakçılardan korusun çünkü devlet kurumları korumamaktadır.
Yorumlar