KONUK YAZAR: Umair Haque

What Collapse Destroys, or How the Wealth of Nations (and People) Dies 

Çöküş Neyi Yıkar, ya da Ulusların (ve İnsanların) Zenginliği Nasıl Yok Olur

Sevgili okurlarım, sizi bu gün Umair Haque ile tanıştırmak ve bir yazısını paylaşmak istiyorum.

Umair Haque modern ekonomi, liderlik, inovasyon, finans ve toplum üzerine küresel bir düşünürdür. Özellikle kurumsal strateji ve ekonomik sistemlerin yeniden tasarımı konusunda çalışır. Kısaca anlatacak olursam:

• Thinkers50 listesinde yer alan, dünya çapında üst düzey yönetim ve düşünce liderlerinden biridir.

• Harvard Business Publishing aracılığıyla yayımlanmış iki kitabın yazarıdır.

• Harvard Business Review’da uzun süre en çok okunan bloglardan birini yazmıştır.

• McGill Üniversitesi ve London Business School mezunudur, finans ve strateji alanında üst düzey pozisyonlar yürütmüştür.

• The New Capitalist Manifesto: Building a Disruptively Better Business (2011) ve Betterness: Economics for Humans gibi kitapları bulunur.

• Yazıları Medium, HBR gibi mecralarda yayımlanır; Twitter’da yüz binlerce takipçisi vardır ve sıkça küresel medya kanallarında görünür.

Umair Haque'in alanında dünya çapında bir uzman olmasından çok, benim onun yazılarına odaklanmamı sağlayan temel neden: kendimi; küresel güvenliği yalnızca askeri ya da jeopolitik başlıklar üzerinden değil, daha çok toplumsal ve insani kırılganlıklar üzerinden, sosyopolitik analizler yapan biri olarak kabul etmemdir.

Umair Haque paylaşacağım makalesinde, "çöküşü" bir güvenlik meselesi olarak ele alıyor. "ÇÖKÜŞ" dediğimiz kavram bize neyi ifade eder asıl bunun üzerinde durmamız gerekir. Örneğin ben "Türkiye bir çözküşün içinden geçmekte" dediğimde kimi AKP ve MHPli seçmen bunu asla kabul etmeyecektir. Brükratları, kurumları hemen "ekonomik büyüme", "dünya lideri", "güçlü lider güçlü Türkiye" gibi ifadeler ile bizlere başka bir Türkiye fotoğrafı sunacaklarıdr. Oysa, kurumlar zayıfladığında, rıza çöktüğünde ve insan sermayesi yok edildiğinde, bu durum ekonomik ya da askeri krizlerden çok önce toplumsal güvensizlik olarak ortaya çıkar. Türkiye dâhil birçok yarı-otoriter veya otoriter ülkede bu gün bir ÇÖKÜŞ yaşanmaktadır. İşte Haque'in yazısı bu çöküşü tarif eder. Makeleyi okurken şunu fark edeceksiniz: kaygı ve farkındalık. Yazar Amerikan halkına gerçek zengiliğin ne olduğunu anlatmaya çalışırken, ABD'nin içinde bulunduğu durumu olabildiğince açık ifade etmeye çalışıyor.

Ben bu yazıyı okurken, "tam Türkiye'yi tarif ediyor" hissine kapıldım. Size makaleyi tercüme ederek sunuyorum:

Merhaba! Herkes nasıl?

Bugün çöküşü konuşacağız. Amerika’da halihazırda ne kadar çok şeyin yok edilmekte olduğunu; ve bunun ne anlama geldiğini, çöküşün ekonomisini anlamanızı istiyorum — ama yüzeysel bir şekilde değil; “hadi borsaya bakalım!” basitliğinde hiç değil.

Şu anda Amerikanın "çöküşünün" içe doğru çöken (implozif) evresindeyiz. Eğer Amerikalıların etrafında her şey yıkıcı biçimde parçalanıyormuş gibi geliyorsa, bunun nedeni tam olarak budur: gerçekten de öyle oluyor.

Bu, Yıkımın yani zenginliğin hikâyesi — ama gerçek olanının. Sadece finansal anlamda değil; ulusların ve insanların gerçek zenginliğinin hikayesi.

Zenginlik Nedir?

Zenginlik gizemli, incelikli, zor ve tuhaf bir konudur. İzin verin, onu biraz demistifiye edeyim. (çevirenin notu: Demistifiye etmek, bir konuyu gizemli, karmaşık, ulaşılmaz ya da “özel bilgi gerektiriyormuş” gibi sunulan hâlinden çıkarıp, onu açık, anlaşılır ve somut biçimde açıklamak demektir.)

Amerikalılar, borsa portföyleri iyi gidiyorsa kendilerini zengin sayar. Bu gerçek zenginlik değildir. Bu sadece kâğıt üzerinde bir zenginliktir.

Gerçek zenginlik ise: Bunu kavramsallaştıralım ki, neyin yok edilmekte olduğunu tam olarak anlayabilesiniz.

Zenginliği anlamanın en iyi yolu onu sermaye olarak ele almaktır. Amerika, her toplum gibi, birçok farklı sermaye türüne sahiptir. Sermaye, kabaca söylemek gerekirse, yaşam kalitemizi artırmak için yatırım yapabildiğimiz şeylerdir. Evet, para vardır — yani finansal sermaye ama bu, yalnızca daha yüksek türdeki sermayeler var olduğu ölçüde anlamlıdır. Aslında para, bu yüksek sermaye biçimlerini ifade eden sadece bir birimden ibarettir.

Kurumsal Sermayenin Yıkımı

Örneğin kurumsal sermaye vardır. Bunu; üniversitelerden orduya, basından iş dünyasına kadar uzanan kurumların bütünlüğü ve karmaşıklığı olarak düşünebilirsiniz. İşte burada Trump’ın ne kadar yıkıcı bir etki yarattığını şimdiden görebilirsiniz. Amerika’nın kurumsal sermayesini harap etti. Her sermaye türünde olduğu gibi burada da gerçek zenginliğin temel kuralı sezgisel olarak ortaya çıkar:

Yıkmak an meselesidir; inşa etmek ise en az on yıllar, çoğu zaman kuşaklar, hatta yüzyıllar alır.

Siyasal, Toplumsal ve İnsani Sermaye Yıkımı

Ardından siyasal sermaye gelir. Yani bir toplumun temel yönetim mekanizmalarının işleyişidir siyasal sermaye.

• Demokrasi var mı?

• Hukukun üstünlüğü geçerli mi?

• Yönetimin meşruiyeti hâlâ halkın rızasına mı dayanıyor?

Trump bu sermaye biçimini de ezip toza çevirdi. Bugün dünyada pek kimse Amerika’yı gerçek bir demokrasi olarak görmüyor. Bir de daha hayati sermaye biçimleri vardır:

• Toplumsal sermaye: Bu sermayenin içinde insanlar arasındaki bağlar, ilişkiler bulunur. Trump bunu da parçaladı; Amerikalıları birbirine düşman etti. İç savaş korkuları boşuna değil.

• İnsani ve entelektüel sermaye: Bu sermaye türünün içinde ise eğitim, yaratıcılık, beceri ve mutluluk gibi kaynaklar vardır. Trump insanların bilgili, yaratıcı ve doyumlu yani tatmin olmuş olmasını istemiyor; öfkeli, kırgın ve cahil olmalarını istiyor.

Bilime, araştırmaya ve eğitime yönelik saldırıları, ölçülemeyecek kadar büyük miktarda insani ve entelektüel sermayeyi şimdiden yok etti.

Gerçekten Olan Bitene Bakalım

Burada durabilirim — ama mesele yalnızca sermaye türlerini sıralamak değil. Asıl mesele, ne yaşandığını gerçekten kavramanız.

Amerika’nın zenginliği şimdiden yok ediliyor. Bu, böyle giderse sadece gelecekte olacak bir şey değil. Hemen şimdi, gözlerinizin önünde oluyor. İnsanların bu kadar öfkeli ve huzursuz olmasının nedeni de tam olarak bu. Eğer bu duygulara henüz bir isim veremediyseniz, artık ne olduğunu biliyorsunuz: Gerçek zenginliğimiz — ulusların gerçek serveti — kül oluyor. Yok olan, milyarderlerin ve tiranların rantı, sermayesi değil; ulusların zenginliği; halkın gerçek serveti.

Para Gerçekte Nedir?

Finansal sermaye — yani para — kendi başına hiçbir şeydir: ekrandaki rakamlar, kâğıt parçaları, dijital kayıtlar.Tüm bunlar, yalnızca yüksek düzeyli zenginlik biçimleri var olduğu sürece anlam taşır.

Para, sadece şunu yapar: Ne kadar kağıt sermaye kaldığını ifade eder.

Bir Ulus Çökerken Ne Olur?

Çöküşlerde yüksek düzeyli(asıl) zenginlik yok edilir.

• Üniversiteler tasfiye edilir

• Kurumlar çöker

• Kitaplar yasaklanır ya da tekelleşir

Ve kâğıt üzerindeki rakamlar bunu bir süre fark etmez.

Çünkü onların da bir ataleti vardır. Eski ekonominin kalıntılarını hâlâ değerliymiş gibi fiyatlarlar.

Ama sonunda gerçeklik görünür olur.

Yeniden değerleme yapılır;

• borç krizleriyle,

• borsa çöküşleriyle,

• para birimlerinin çökmesiyle gelir.

Şekli önemli değildir. Önemli olan şudur: Yok edilen gerçek zenginlik, daha düşük bir seviyede yeniden fiyatlanmak zorundadır.

Amerika’daki hiçbir “para” miktarı, Avrupa’da var olan yaşam kalitesini satın alamaz. Bu açıdan bakıldığında zenginlik, onu daha pratik bir biçimde düşünürsek, yaşam maliyeti ile yaşam kalitesi arasındaki ilişkidir.

Amerika’nın Gittiği Yer

Amerika artık gerçek anlamda yoksullaşıyor. Bilimi, sanayisi ve sanatı olmayan toplumların vardığı yer burasıdır. Otokrasilerin sonu budur. Amerika bugün kâğıt üzerinde zengin. Ama bu gerçek "zenginlik" değildir.

Para, gerçek bilgiyi satın alamıyorsa; demokrasiye, hakikate, güzelliğe, iyiliğe, yaşama karşılık gelmiyorsa —değersizdir. Kendinize sorun: Kuzey Kore’ye, Rusya’ya, 1930’ların Almanyası’na, Saddam’ın Irak’ına yatırım yapmak ister miydiniz? Elbette hayır.

Eudaimonik Oran (İyi Yaşam Oranı)

Zenginliği düşünmek için size bir araç vereyim.

Buna Eudaimonik Oran diyorum — Antik Yunanca’da “iyi yaşam” demektir. Zenginlik, pratikte şudur: Yaşam maliyeti ile yaşam kalitesi arasındaki ilişki. Sağlıklı toplumlarda bu oran stabildir. Gerçekten zengin toplumlarda düşüktür: 1 birim yaşam maliyeti → 4, 5, hatta 10 birim yaşam kalitesi.

Ama toplumlar çökerken bu oran bozulur. Yaşam maliyeti fırlar, yaşam kalitesi hızla düşer.

Bu noktada Çöküş Oranı ortaya çıkar. İşte zenginlik yıkımı, gerçek hayatta böyle hissedilir. Bunun nedeni; gümrük tarifelerinden sokaklardaki askerlere, fiyatların fırlamasından para biriminin değer kaybetmesine, borcun patlamasından nihayetinde araştırma faaliyetlerinin durmasına, temel kurumların çökmesine, fikirlerin ve düşünsel üretimin hedef alınmasına kadar uzanan bir dizi gelişmedir.

Bir toplumun aklı işte böyle söner. Ve dünyadaki tüm kâğıt üzerindeki kazançlar, bunun yerini asla — asla — tutmaz.

Sizce Ruslar hâlâ ruble tutmayı mı tercih ediyor? Kendinizi kandırmayın.

Kâğıt zenginlik, gerçeğinin yerine geçemez. Eudaimonik Oran, herkesin muhtemelen bilmesi gereken finans ve ekonomi alanındaki ilk temel kuraldır.

Demem O ki:

Toplum çökerken kâğıt zenginlik biriktirmeye odaklanmak, yapılabilecek en büyük hatalardan biridir.

Borsa balonlarına ve benzeri hayallere tutunmaya çalışmak da. Üstelik Amerikan finans sistemi de tam olarak burada duruyor ve ne yazık ki insanlara yapmalarını söylediği şey de bu.

Nedenini anlıyor musunuz? Eğer anlıyorsanız, size anlatmak istediğim şeyi başarmışım demektir.

(Özetle: Çünkü kâğıt zenginlik, gerçek zenginliği ifade etmez; ve çöküşün yok ettiği şey de tam olarak gerçek zenginliktir.)

Size bu küçük araç ve sezgiler setini, önünüzde duran zenginlik yıkımının ne kadar büyük olduğunu yalnızca soyut ve kavramsal düzeyde değil, gerçek hayatta nasıl yaşanacağıyla birlikte anlayabilmeniz için verdim.

Amerika, Trump’ın yaptıklarından toparlanamayacak.

Soru şu: Siz toparlanabilecek misiniz?

Bilge zihinler ve uluslar bunu şimdiden anlamaya başladı bile.

Sevgiyle,

Umair (ve Snowy!)